Եթե կա մի գիծ, որը բնորոշում է ԱՄՆ նախագահ Դոնալդ Թրամփի անկայուն և հակասական «Դոնրոյի դոկտրինը», ապա դա պետք է լինի այն սկզբունքը, համաձայն որի՝ միջազգային քաղաքականության մեջ «ուժն է ծնում իրավունք»։ Այս մասին The Nation պարբերականի համար գրված «Ջեյ Դի Վենս. Կովկասի գերին» հոդվածում նշում է հեղինակ Պիետրո Շաքարյանը
Հոդվածի հեղինակի կարծիքով՝ Թրամփի վարչակազմը միջազգային իրավունքի կարիք գրեթե չունի։
Ավելին, ինչպես ընդգծում է Շաքարյանը, այն դիտավորյալ ու ակնհայտորեն անտեսվում է և, ըստ էության, մի կողմ նետվում։
«Դրա փոխարեն՝ Գրենլանդիայից մինչև Գազա, Վենեսուելայից մինչև Իրան, անսահմանափակորեն տիրում է «ջունգլիների օրենքը»։
«Դոնրոյի դոկտրինի» էությունը կարելի է տեսնել վարչակազմի մոտեցումներում թե՛ պատերազմի, թե՛ խաղաղության հարցում։ Վերջինիս օրինակն այն է, թե ինչ տեղի ունեցավ այս շաբաթվա սկզբին, երբ փոխնախագահ Ջեյ Դի Վենսը մեկնեց Կովկաս՝ փորձելով ուժեղացնել ամերիկյան ազդեցությունն ու ճնշումը Իրանի հյուսիսային սահմանի վրա, այն դեպքում, երբ Վաշինգտոնի և Թեհրանի միջև լարվածությունը երբեք այսքան բարձր չի եղել։ ԱՄՆ-ի ներքին խորը ճգնաժամի պայմաններում խոհեմ կլիներ Ամերիկային չներքաշել նման լայնածավալ արկածախնդրության մեջ՝ աշխարհի մի հատվածում, որը գործնականում անհայտ է ամերիկացիների մեծամասնությանը։ Եվ այնուամենայնիվ, Վենսն այնտեղ էր՝ լարվածություն հրահրելով տարածաշրջանային խոշոր տերության՝ Իրանի և հզոր միջուկային գերտերության՝ Ռուսաստանի հետ հարաբերություններում՝ միաժամանակ լռելյայն արտոնելով ժողովրդավարության անկումն ու էթնիկ զտումները հետխորհրդային Կովկասում։ Վենսի կովկասյան երթուղին ներառում է Հարավային Կովկասի երեք պետություններից երկուսը՝ Հայաստանը և Ադրբեջանը։ Նա ակնհայտորեն խուսափել է Վրաստանից, որը ժամանակին ամերիկացի նեոկոնսերվատորների սիրելին է եղել», - նշում է հոդվածի հեղինակը։
Շաքարյանը հիշեցրել է, որ 2008 թվականին Վրաստանի նախագահ Միխեիլ Սաակաշվիլին «Բուշի վարչակազմի հրահանգով ներքաշվել է Ռուսաստանի հետ առճակատման մեջ»։
«Բախվելով Մոսկվայի «արջային» արձագանքին՝ Վաշինգտոնը Թբիլիսիին բախտի քմահաճույքին է թողել։ Մինչ Վրաստանն այդ ժամանակից ի վեր դասեր է քաղում այդ ցավալի դրվագից, Նիկոլ Փաշինյանը Հայաստանում, իսկ Իլհամ Ալիևը Ադրբեջանում որոշել են իրենց բախտը փորձել «Սաակաշվիլիի մոտեցման» մեջ՝ նախագահ Թրամփի ակտիվ խրախուսմամբ։
Նրանք՝ սեփական պատասխանատվությամբ և ռիսկով, անտեսում են իրենց սահմաններին ամերիկյան ցանկացած ներկայության դեմ Ռուսաստանի և Իրանի հստակ նախազգուշացումները։ Վենսը նախ ժամանել է Հայաստան՝ երկուշաբթի օրը անձրևոտ կեսօրին Միլանից վայրէջք կատարելով Երևանում։ Նրա այցի հիմնական նպատակն է եղել ամրապնդել Ամերիկայի հավատարմությունը TRIPP ծրագրին»,- գրում է Շաքարյանը։
Ըստ հեղինակի՝ Թրամփի վարչակազմի կողմից «պատմական» հորջորջված այս նախաձեռնության հայտնի մանրամասները մատնանշում են, որ այն, ամենայն հավանականությամբ, «ավելի շուտ կհանգեցնի պատերազմի, քան խաղաղության»։
«TRIPP-ը ենթադրում է, որ Հայաստանը փաստացիորեն Իրանի հետ իր կարևորագույն հարավային սահմանի վերահսկողությունը 49-ից 99 տարի ժամկետով կփոխանցի հայ-ամերիկյան համատեղ ընկերությանը (որի բաժնետոմսերի 74%-ը պատկանում է ԱՄՆ-ին)։ Բնականաբար, Իրանի և Ռուսաստանի սահմաններին ԱՄՆ-ի կամ ՆԱՏՕ-ի երկարաժամկետ ներկայություն հաստատելու ցանկացած ծրագիր անխուսափելիորեն տագնապ կառաջացնի Մոսկվայում և Թեհրանում։ Սակայն Երևանում Վենսը ոչ միայն մի կողմ նետեց նման մտահոգությունները, այլև խոստացավ 9 միլիարդ դոլարի արտահանում իրականացնել քաղաքացիական միջուկային համագործակցության ոլորտում, ինչը Հայաստանում ավելի շատ հարցեր է առաջացրել, քան պատասխաններ։ Փաշինյանի հետ փոխնախագահի մամուլի ասուլիսին հետևողները լսել են «խաղաղության» մասին դատարկ բանաձևերի հոսք, թեև Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև ընդամենը մտադրությունների հռչակագիր է ստորագրվել»,- ասված է հոդվածում։
Հոդվածի հեղինակի խոսքով՝ չնայած Փաշինյանի վստահ հայտարարությանը, թե նախագահ Թրամփի օրոք Բաքվի և Երևանի միջև վերջնականապես խաղաղություն է հաստատվել, փաստը մնում է փաստ, որ կողմերի միջև պաշտոնական խաղաղության պայմանագիր այդպես էլ չի ստորագրվել։
«Մինչդեռ Ադրբեջանը շարունակում է տարածքային պահանջներ ներկայացնել Հայաստանին։ Վենսը ոչ մի խոսք չասաց իր պաշտոնում Փաշինյանի թույլ տված չարաշահումների մասին։ Չնայած այն հանգամանքին, որ Փաշինյանը 2018 թվականին իշխանության եկավ քաղաքական բարեփոխումների մասին հռչակված խոստումների հիման վրա, դրա փոխարեն նա բռնեց ապաժողովրդավարացման ուղին։ Նրա նեոլիբերալ վարչակազմի օրոք աղքատությունն ու անհավասարությունը խորացել են, իսկ կոռուպցիան՝ ծաղկել։ Խոսքի ազատությունը ենթարկվել է հարձակումների, ինչի հետևանքով Հայաստանը Եվրոպայում նախնական կալանքի տակ գտնվողների ամենաբարձր ցուցանիշներից մեկն ունի։ Արցախի հայերի ինքնորոշման ժողովրդավարական իրավունքը, որը 1988 թվականի Հայաստանի ղարաբաղյան շարժման անկյունաքարն է եղել, դավաճանվել է վարչապետի կողմից, որը նա արել է ագրեսիվ Ադրբեջանի քմահաճույքները բավարարելու համար։ Նույնիսկ Հայ Առաքելական եկեղեցին՝ երկրի գլխավոր կրոնական հաստատությունը, որի արմատները հասնում են մինչև Քրիստոսի ժամանակները, չի խուսափել Փաշինյանի զայրույթից։ Չնայած եկեղեցու նկատմամբ հանրային լայն վստահությանը՝ Փաշինյանի կառավարությունը ձերբակալել է հայ եպիսկոպոսի և երեք հայ արքեպիսկոպոսների, այդ թվում՝ բոլորի կողմից սիրված արքեպիսկոպոս Միքայել Աջապահյանին։ Սամվել Կարապետյանը՝ եկեղեցու ականավոր կողմնակիցը, նույնպես ձերբակալվել է։ Հարձակումների է ենթարկվել նույնիսկ եկեղեցու պատրիարքը՝ Կաթողիկոս Գարեգին Բ-ն»,- իր հոդվածում թվարկում է Շաքարյանը։
Ըստ հեղինակի՝ զարմանալի չէ, որ Վենսը լռել է հայկական ժողովրդավարության մխիթարական վիճակի մասին։
«Դրա փոխարեն նա օգտվեց Ուոլթեր Դյուրանտիի «մեթոդաբանությունից» և բացահայտորեն սատարեց Փաշինյանին՝ ընդգծելով կառավարության հավատարմությունը «շուկաներին» և «բարգավաճմանը»»,- շեշտում է հոդվածի հեղինակը։
«Լիովին կանխատեսելի է, որ իբրև թե աստվածապաշտ, բարեպաշտ ու հավատացյալ կաթոլիկ ԱՄՆ փոխնախագահը բողոքի ոչ մի բառ չարտասանեց Փաշինյանի կողմից Հայ Առաքելական եկեղեցու հոգևորականներին բանտարկելու դեմ», - նշել է Օբամայի վարչակազմում Պետդեպարտամենտի նախկին խորհրդական Ջեյմս Քարդենը։ «Փոխարենը՝ այս և մյուս անարդարացիորեն բանտարկվածները զոհաբերվելու են TRIPP-ի զոհասեղանին. այս գործողություններից ոչ մեկը չի բխում հայ կամ ամերիկացի ժողովուրդների շահերից»։
Հոդվածում ընդգծվում է, որ նույնիսկ Վենսի հայաստանյան այցի ամենանպաստավոր տարրը՝ Երևանում Ծիծեռնակաբերդի Հայոց ցեղասպանության զոհերի հուշահամալիր այցելությունը, նույնպես մթագնվել է հակասություններով։
«Վենսը, ում ուղեկցում էր միայն կինը՝ Ուշան, այլ ոչ թե Փաշինյանը, ծաղիկներ է խոնարհել հուշահամալիրի հավերժական կրակի մոտ և այդ մասին գրառում կատարել Twitter/X-ում, սակայն շուտով ջնջել է այն՝ վախենալով վիրավորել ՆԱՏՕ-ի անդամ Թուրքիային»,- հիշեցնում է Շաքարյանը։
Գտնվելով Բաքվում՝ Վենսը հանդիպել է Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևին և նրա հետ ստորագրել ռազմավարական գործընկերության մասին համաձայնագիրը։
«Մեզ համար մեծ պատիվ է լինել աշխարհի ամենահզոր երկրի՝ Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների ռազմավարական գործընկերը»,- Վենսի հետ համատեղ մամուլի ասուլիսի ժամանակ ընդգծել է Ալիևը։
Հոդվածի հեղինակը շեշտում է, որ Ադրբեջանի նախագահը նաև պարծեցել է ԱՄՆ-ի հետ «պաշտպանական վաճառքների ոլորտում համագործակցությամբ», ինչը, ամենայն հավանականությամբ, Թեհրանում քննադատաբար կընդունվի՝ հաշվի առնելով Իրանի մտահոգություններն այն մասին, որ Ադրբեջանը կարող է որպես պոտենցիալ «առաջնագծի հենակետ» օգտագործվել հյուսիսային Իրանի դեմ։
«Իր հերթին Վենսը գովաբանել է Ալիևին՝ նշելով, որ «բացի նախագահ Թրամփից, աշխարհում միակ առաջնորդը, ով իսկապես լավ հարաբերություններ ունի թե՛ թուրքերի, թե՛ իսրայելցիների հետ, նախագահ Ալիևն է»։ Ինչպես և Երևանում, Վենսը շրջանցել է Բաքվում ժողովրդավարության պակասի «անհարմար» հարցը՝ սոսկ վկայակոչելով իրավիճակի սոսկալի լինելը և այն փաստը, որ Ալիևի կինը՝ Մեհրիբանը, այժմ, զավեշտալի պատահականությամբ, զբաղեցնում է երկրի փոխնախագահի պաշտոնը»,- գրում է հոդվածի հեղինակը։
«Հուսով եմ՝ սա [ԱՄՆ] երկրորդ տիկնոջը որևէ մտքի չի հանգեցրել»,- նկատել է Վենսը մի կատակով, որն ադրբեջանական պետական հեռուստատեսության կողմից ենթարկվել է գրաքննության։
Ինչպես ընդգծում է պարբերականը, ոչինչ չասվեց Ադրբեջանում քաղբանտարկյալների և այլախոհների տարածված խնդրի մասին, ինչպիսիք են Բահրուզ Սամեդովը և Իգբալ Աբիլովը, էլ չխոսելով բաքվի բանտերում տառապող 19 հայ գերիների մասին, այդ թվում՝ Ռուբեն Վարդանյանի։ «Հաղորդվում է, որ փակ դռների հետևում Վենսն Ալիևի առջև բարձրացրել է վերջին խմբի հարցը, սակայն Ալիևի արձագանքն անհայտ է։ Փոխնախագահը գովաբանել է ադրբեջանական բանակը նրա համար, որ այն ունի «աշխարհի ամենաուժեղ և դաժան զորքերից մեկը», թեև չի հիշատակել, որ հենց այդ նույն բանակն է 2023 թվականի սեպտեմբերին իրականացրել Արցախի բնիկ քրիստոնյա հայ բնակչության էթնիկ զտումը։ Բնականաբար, Վենսի այցը տպավորություն չգործեց ո՛չ Մոսկվայի, ո՛չ Թեհրանի վրա և, ցանկացած օբյեկտիվ չափանիշներով, հանգեցրեց միայն երկու եվրասիական հսկաների հետ դիմակայության։ Այն ժամանակ, երբ Ռուսաստանի արտգործնախարար Սերգեյ Լավրովը նախազգուշացնում է, որ ռուս-ամերիկյան հարաբերությունները «շարժվում են սխալ ուղղությամբ», պատերազմի ամպերը շարունակում են խտանալ Իրանի գլխին։ Այսպիսով, «խաղաղությանը» նպաստելու փոխարեն, Վենսի կովկասյան շրջագայությունը միայն յուղ կլցնի տարածաշրջանային լարվածության կրակի վրա՝ ազդարարելով այն անխոհեմ միջամտողականության շարունակության մասին, որը սկսել է բնորոշել ԱՄՆ արտաքին քաղաքականությունը՝ սառը պատերազմի ավարտից հետո ընկած դարաշրջանում», - ընդգծում է հոդվածի հեղինակը։
