Արդեն մի քանի օր է, ինչ հարավկովկասյան տարածաշրջանը բառացիորեն եռում է՝ պայմանավորված Ադրբեջանի հերթական ռազմական ագրեսիայով։ Այս հանգամանքն աշխարհաքաղաքական բևեռների կողմից արժանանում է ամենատարբեր գնահատականների ու մեկնաբանությունների, որոշ դեպքում՝ բավականին հակասական։ Այսպես, ՀՀ նկատմամբ Ադրբեջանի հարձակման մի քանի օրերի ընթացքում աննախադեպ դիվանագիտական և ռազմաքաղաքական ուղերձներ են հնչում հարևան Իրանից: Չնայած այն հանգամանքին, որ Երևանը պաշտոնապես որևէ խնդրանքով չէր դիմել իրանական կողմին, չունի նաև դրա համար անհրաժեշտ երկկողմ պայմանագրային բազա, այս օրերին Հայաստանը ամենամեծ դիվանագիտական աջակցությունը ստացել է Թեհրանից:

Աշխարհաքաղաքական գործընթացներին ինչ-որ չափով հետևող յուրաքանչյուրս նկատած կլինենք, որ Սյունիքի մարզը վաղուց է հարևան Իրանի ուշադրության կենտրոնում։ Ինչպես հայտնի է, Իրանի կառավարությունն անցած տարվա վերջին որոշեց Սյունիքի մարզկենտրոնում գլխավոր հյուպատոսություն բացել՝ հավանություն տալով Իրանի ԱԳՆ-ի առաջարկին: Ներկայացուցչությունը դեռ պաշտոնապես չի բացվել, սակայն Կապան քաղաքում Իրանի գլխավոր հյուպատոս է նշանակվել Աբեդին Վարամինը:  Բացի դա, Իրանի նախագահը, ԱԳ նախարարը վերջին շրջանում ավելի ու ավելի հաճախ են խոսում հայ-իրանական սահմանի փոփոխության անթույլատրելիության, ինչպես նաև տարածաշրջանի աշխարհաքաղաքականության փոփոխության անթույլատրելիության մասին: Այս արձագանքներից ամենածանրակշիռը, թերևս, այս տարվա հուլիսի 19-ին Իրանում Ռայիսի-Պուտին-Էրդողան բանակցությունների շրջանակում Իրանի հոգևոր առաջնորդ Այաթոլլա Ալի Խամենեիի փոխանցած ուղերձներն էին Թուրքիայի ու ՌԴ նախագահներ Էրդողանին ու Պուտինին, ըստ որի՝ Իրանը դեմ կլինի Իրանի և Հայաստանի միջև սահմանի արգելափակման քաղաքականությանը:

Արձանագրենք, որ ընթացող պատերազմի օրերը ևս բացառություն չէին իրանական ուղերձների տեսանկյունից: Պատերազմական գործողությունների առաջին իսկ ժամերի ընթացքում Իրանի ԱԳՆ խոսնակ Նասեր Քանանին ընդգծել էր, որ Իրանի համար անընդունելի է Հայաստանի և Ադրբեջանի սահմանների ցանկացած փոփոխություն: Քանանին շեշտել էր, որ Իրանն ուշադրությամբ հետևում է այս խնդրի հետ կապված զարգացումներին և ընդգծում է Հայաստանի ու Ադրբեջանի տարածքային ամբողջականության պահպանման անհրաժեշտությունը: Փաշինյան-Ռայիսի հեռախոսազրույցի ընթացքում Իրանի նախագահը հիշատակել էր Այաթոլլա Խամենեիի խոսքը, ըստ որի՝ Հայաստանի հետ Իրանի կապը չպետք է վտանգվի, իսկ հաղորդակցության ուղիները պետք է լինեն պետությունների սուվերենության ներքո:

Շատ ավելի ուշագրավ էր այն հանգամանքը, որ թեև Արարատ Միրզոյան-ԻԻՀ ԱԳ նախարար Հոսեյն Ամիր Աբդոլլահիան հեռախոսազրույց չէր կայացել, Աբդոլլահիանը զանգահարել էր Բաքվի իր գործընկերոջը ու համապատասխան դիվանագիտական ուղերձներ փոխանցել: Նա մասնավորապես ընդգծել էր, որ Իրանը հայ-իրանական սահմանը դիտարկում է որպես պատմական հաղորդակցության ճանապարհ, որը պետք է անփոփոխ մնա։ Լուրջ մտահոգություն հայտնելով Ադրբեջանի և Հայաստանի միջև բախումների նոր փուլի մեկնարկի կապակցությամբ՝ Իրանի արտգործնախարարն ընդգծել էր Թեհրանի պատրաստակամությունը՝ օգնել խնդիրը լուծել խաղաղ և քաղաքական ճանապարհով։ Ամիր Աբդոլլահիանը նշել էր, որ Իրանը մշտապես ընդգծում է երկրների, այդ թվում՝ Ադրբեջանի և Հայաստանի տարածքային ամբողջականության պահպանումը։ Վերջինս նաև հավելել է, որ տարածաշրջանը չի կարող հաշտվել նոր պատերազմի հետ:

Ի դեպ, նշենք նաև, որ այս օրերին Աբդոլլահիանը թեման քննարկել է նաև ԻԻՀ-ում դիվանագիտական առաքելության ավարտի կապակցությամբ Իրանում ՌԴ դեսպան Լևան Ջագարյանի հետ հանդիպմանը՝ ընդգծելով հարավկովկասյան տարածաշրջանում խաղաղության վերականգնումը և, հայտարարելով, որ տարածաշրջանի աշխարհաքաղաքական փոփոխությունը կարմիր գիծ է և անընդունելի։

Ամփոփելով՝ կարևոր է փաստել, որ արդեն այսօր գոյություն ունեցող իրավիճակում, երբ հայկական դիվանագիտական ռեսուրսները զրոյացված են, չկա արտաքին ինտենսիվ աշխատանք թուրք-ադրբեջանական էքսպանսիայի զսպման ուղղությամբ, ավելին՝ կա քարոզչություն, թե ՀՀ-ն աշխարհաքաղաքական ծուղակում է, չունի դաշնակիցներ, անվտանգային երաշխավորներ և չունի այլ ելք, քան համաձայնել ադրբեջանական բոլոր պահանջներին, Իրանի դիրքավորումը ՀՀ դիվանագիտական ներուժի վերականգնման դեպքում կարող է թուրք-ադրբեջանական ծավալապաշտական քաղաքականությանը դիմակայելու, ետ մղելու ճանապարհին լուրջ արտաքին քաղաքական խաղաքարտ դառնալ:

Արմեն Հովասափյան