Ինչպես հայտնի
է՝ օրերս Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանը «եթե»-ներով հայտարարել էր, որ հոկտեմբերի 6-ին Պրահայում
նախատեսվող ԵՄ ոչ պաշտոնական գագաթնաժողովի շրջանակներում պատրաստ է հանդիպել Նիկոլ
Փաշինյանի հետ։ «Եթե Պրահայի գագաթնաժողովին
մասնակցելու որոշում կայացնենք, այնտեղ կարող է լինել նաև Նիկոլ Փաշինյանը։ Հավանաբար
մտածում է, որ այնտեղ կարող ենք հանդիպել: Գուցե հնարավորություն ունենանք այնտեղ նրա
հետ քննարկել այս հարցերը։ Ես այդ հարցերը կքննարկեմ իմ եղբոր՝ Իլհամ Ալիևի հետ, և
ըստ այդմ քայլեր կձեռնարկենք»,- ասել է Էրդողանը։ Ի դեպ՝ նման հնարավորությունը
չի բացառել նաև ՀՀ ԱԳՆ-ն. «Պրահայում անցկացվելիք
միջոցառման ընթացքում Նիկոլ Փաշինյանի ու Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանի հանդիպումը բացառված
չէ»։ Հատկանշական է այստեղ ընդգծել նաև, որ դեռևս մեկ տարի առաջ Էրդողանը հայտարարել
էր, որ Փաշինյանը Վրաստանի վարչապետի միջոցով իրեն հանդիպելու առաջարկ է փոխանցել,
բայց որևէ հանդիպում այդպես էլ չկայացավ:
Հավելենք, որ
Պրահայում, ըստ նախնական տեղեկությունների, քննարկվելու է Եվրոպական քաղաքական համայնքի
ձևավորումը՝ մի մարմնի, որը միտված է մայրցամաքում անվտանգության ամրապնդմանը։ ԵԽ նախագահ
Շառլ Միշելը հայտարարել էր, որ Մեծ Բրիտանիան ևս հրավիրվելու է գագաթնաժողովին՝ չնայած
Հյուսիսային Իռլանդիայի հետ կապված բարդություններին։ Թուրքիայի մասնակցության հարցը
ևս վիճելի է, քանի որ Հունաստանը և Կիպրոսը, որոնք ներքաշված են Անկարայի հետ երկարատև
վեճերի մեջ, դեմ են այս երկրի ներկայացուցիչներին հրավիրելուն։ Միշելն ասել է, որ ԵՄ-ն
պետք է հրավիրի Թուրքիային, սակայն կառույցը պետք է համոզված լինի, որ «աջակցություն
կա բոլոր գործընկերների կողմից»: Պրահա են հրավիրվել նաև Նորվեգիան ու Շվեյցարիան,
ինչպես նաև ԵՄ անդամակցությանը սպասող 9 երկրներ, այդ թվում՝ Ուկրաինան, Մոլդովան ու Վրաստանն
ու Արևմտյան Բալկանների 6 երկիր, ինչպես նաև ոչ թեկնածուներ՝ Հայաստանն ու Ադրբեջանը։
Այստեղ ընդգծենք,
որ մի շարք վերլուծաբաններ կարծում էին, թե ռուսական կողմը ծրագրում է Հայաստանի շփումներ
Թուրքիայի, ինչպես նաև Ադրբեջանի ղեկավարների հետ, որը նախատեսում էր կազմակերպել Սամարղանդում
դեռևս սեպտեմբերի կեսին, սակայն, ինչպես հայտնի է, Նիկոլ Փաշինյանը չմեկնեց ՇՀԿ սեպտեմբերի
13-ի գիշերը հայ-ադրբեջանական սահմանին բռնկված պատերազմի պատճառով: Փաստացի ստացվում
է այնպես, որ, ինչպես հայ-թուրքական գործընթացը բանագնացների միջև տեղի չունեցավ ՌԴ
հովանու ու միջնորդության ներքո, այնպես էլ Փաշինյան-Էրդողան առաջին հանդիպումն ամենայն
հավանականությամբ տեղի կունենա արևմտյան հովանու ներքո՝ Պրահայում:
Ըստ էության, բարձրաստիճան
այս հնարավոր հանդիպումը կարևոր է լինելու, սակայն, հետաքրքրական են Հարավային Կովկասում
տեղի ունեցող վերաֆորմատավորման բոլոր գործընթացները, որոնցում ակտիվ են Թուրքիան,
Ադրբեջանը, Իրանը, Հայաստանը և Արևմուտքը՝ ԱՄՆ-ը, ԵՄ-ն: Այս ընթացքում ակնհայտ է, որ
Ռուսաստանը հասկանալի պատճառներով մի փոքր հետ է քաշվել: Թուրքիան կարծես հասկանում
է, որ ուժային սցենարը կարող է ինչ-որ փուլում դիմադրության և հավելյալ լարվածությունների
պատճառ դառնալ, ու նոր ծրագրավորումների մեջ է:
Իրականությանը
պետք է նայել ռեալ աչքերով և փաստել, որ ներկայումս Թուրքիան հարավկովկասյան
տարածաշրջանում հիմնական խաղացողի դերակատարության մեջ է, թեև մեկումեջ այստեղ նկատվում
է նաև Արևմուտքը և Իրանը: Այսինքն՝ բոլոր գլոբալ գործընթացները կապ ունեն նաև Հարավային
Կովկասի հետ, այն բանի հետ, թե ինչպես և ինչ պայմաններով պետք է կարգավորվեն հարաբերությունները:
Նշենք, որ Թուրքիան ակնարկում է, որ վերադիրքավորվում է, և Հարավային Կովկասում գուցե
նոր առաջարկներ հնչեն: Արձանագրենք նաև, որ
Ռուսաստանը քանիցս իրեն առաջարկում է որպես բանակցային հարթակ, սակայն կողմերն, ըստ
էության, դրանից հրաժարվեցին, իսկ ՌԴ-ն ուկրաինական թեմաների հետ կապված ուղղակի անտեսել
է այդ հանգամանքը։
Այս ժամանակահատվածում
ակնհայտ է, որ Ադրբեջանն ու Թուրքիան ՀՀ հետ
իրենց հարաբերությունները կարգավորում են զուգահեռ, ներկայումս, ինչպես ցույց են տալիս
դեպքերի հաջորդականությունը, առաջին պլան է գալիս Թուրքիան:
Միանշանակ բարդ
է ասել, թե կոնկրետ ինչ պետք է սպասել, այդ հնարավոր հանդիպումից, այնուամենայնիվ,
միանշանակ է, որ բացառված է, որ Թուրքիան հրաժարվի տարածաշրջանային իր նպատակներից,
պարզապես, ինչպես երևում է, որոշակի մշակումներ կամ փոփոխություններ են արվում, ինչն
էլ ավելի կհստակվի առաջիկայում:
Ամփոփելով հավելենք
նաև, որ Պրահայի հանդիպման հետ կապված մամուլում տեղեկություն էր շրջանառվում, ըստ
որի՝ հայկական կողմը լրջորեն տրամադրված է Էրդողանի հետ հանդիպմանը, անգամ արդեն մեկնարկել
են հնարավոր հանդիպման հետ կապված նախապատրաստական աշխատանքները։ Ի դեպ՝ նշվում էր
նաև, որ չի բացառում, որ Պրահայում տեղի ունենա նաև Փաշինյանի հանդիպումն Ալիևի հետ:
Արմեն Հովասափյան
