Դարեր շարունակ, առանց պետականության, հայերը կարողացել են պահպանել իրենց ազգայինինքնությունը՝ քաջության, դիմադրողականության, հավաքական կամքի ուժի և Աստծո հանդեպհավատքի շնորհիվ։ 1991 թվականին անկախությունըձեռք է բերվել անհամար կորուստների և դժվարությունների գնով։
1980-ականների վերջից ի վեր հայ ժողովրդիկյանքում տեղի ունեցած ամեն ինչ կապված է եղելԱրցախի հարցի հետ։ Պետք է նշել, որ նույնիսկդրանից առաջ՝ խորհրդային շրջանում, Արցախիհայերի ինքնորոշման իրավունքի հարցը բազմիցսբարձրացվել է՝ 1920-ական, 1930-ական և ավելի ուշթվականներին։ Քանի որ Լեռնային Ղարաբաղը, որըերբեք չի եղել Ադրբեջանի մաս, համարվել է բռնակցված և վիճելի տարածք, Բաքվիիշխանության ներքո այնտեղ ապրելը միշտ էլգոյության սպառնալիք է ներկայացրել հայբնակչության համար։ Սակայն ամեն անգամ սահամարվել է «բուրժուական ազգայնականություն» և հանգեցրել է մահապատիժների, զանգվածայինբռնաճնշումների և տեղահանությունների։ Սահանգեցրել է հայ կոմունիստ առաջնորդների՝ Մյասնիկովի, Տեր-Գաբրիելյանի և Խանջյանիսպանություններին։ Հայրենական մեծ պատերազմիավարտից հետո ՀԿԿ Կենտկոմի առաջինքարտուղար Գ. Հարությունովը նամակ է հղելՍտալինին: Ստալինի մահից հետո ԼեռնայինՂարաբաղը Հայաստանին վերամիավորելու հարցըբարձրացրել են Խրուշչովը, Բրեժնևը, Անդրոպովը և Չեռնենկոն: Վերակառուցման տարիներին այսհարցը նույնպես բարձրացվել է, սակայն կրկինհայկական կողմը մեղադրվել է ազգայնականությանմեջ, իսկ ղեկավարությունը՝ Կ. Դեմիրճյանը, ապա Ս. Հարությունյանը և ուրիշներ, պաշտոնանկ են արվել։
Անկախ Հայաստանի Հանրապետությանստեղծումից հետո այս հարցում զգալի առաջընթացէ գրանցվել: Սակայն այս ակնհայտհաջողությունները, այդ թվում՝ ռազմական, ցավոք, չկարողացան դիվանագիտորեն ամրապնդվել կամշարժվել դեպի միջազգայնորեն ճանաչված լուծում, որը կհանգեցներ կամ անկախության՝ որպեսերկրորդ հայկական պետություն, կամ միավորման՝ Հայաստանի հետ՝ որպես նրա անբաժանելի մաս:
Հայաստանի տնտեսական և ռազմաքաղաքականհզորության ամրապնդմանն ուղղված ժամանակինիրականացված քաղաքականությունը, ինչպես նաևդաշնակիցների հետ բարեկամական կապերիզարգացման և միջազգային նորմերին հակասողԱդրբեջանի գործողությունների կանխմանուղղությամբ միջազգային գործունեությանակտիվացումը հնարավորություն կտայինակնկալելու Արցախի համար միջազգային ճանաչումունեցող կիսանկախ կարգավիճակի ձեռքբերում։
ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահները նմանտարբերակ առաջարկեցին 2019 թվականին, սակայնՓաշինյանը անտեսեց առաջարկը։ Ինչպես ցույցտվեցին իրադարձությունները, նա իշխանությանեկավ ոչ թե Արցախի հարցը հայերի օգտին լուծելու, այլ այն Ադրբեջանին հանձնելու, այդպիսով հարցըփակելու համար։ 2025 թվականի հունիսին նա ինքըհրապարակավ խոստովանեց, որ Արցախը 2022 թվականին «ուշացումով» է զիջվել Ադրբեջանին, այդպիսով հաստատելով, որ իշխանության գալուցհետո արդեն որոշել էր ազատվել դրանից։ Սապահանջում էր բանակի թուլացում և բարոյալքում, դաշնակիցների հետ վեճի մեջ մտնել, ապահանգեցնել պատերազմի և զանգվածայինռազմական պարտության։ 2020 թվականին՝ 44-օրյա պատերազմի սկզբում, նա արդեն հասել էր այսնպատակներից շատերին։ Ռազմականգործողությունների սկսվելուց հետո Հայաստանիիշխանությունների գործողությունները վերածվեցինբոլոր այն հարցերում ակնհայտ ձախողումներիշարքի, որոնց ճիշտ և ժամանակին լուծումը կարող էրկանխել նման ջախջախիչ պարտությունը։
Սրա գագաթնակետը Փաշինյանի կողմից Պուտինի2020 թվականի հոկտեմբերի առաջարկի մերժումն էր՝ դադարեցնել ռազմական գործողությունները և վերադարձնել ազատագրված հինգ շրջաններըԲաքվին, միաժամանակ պահպանելով Լաչինիմիջանցքը և Քելբաջարն ամբողջությամբ, այդպիսով նաև Ղարաբաղի ամբողջ տարածքը, այդ թվում՝ Շուշի քաղաքը։ Նա իր նպատակին հասավ 2023թ-ին՝ամբողջությամբ հանձնել Արցախը և վերջնականապես «լուծել» հարցը ՝ արդյունավետորեն նպաստելով Ալիևի կողմիցՂարաբաղի շրջափակմանը և հետագա 120,000 արցախցիների էթնիկ զտմանը, որոնք ստիպվածէին տեղափոխվել Հայաստան՝ թողնելով իրենցտները, ունեցվածքը, հին քրիստոնեականեկեղեցիները, մշակութային և պատմականհուշարձաններն ու գանձերը, որտեղ ստեղծել ուարդյունավետորեն շահագործել են տասնյակմիլիարդավոր դոլարների արժողությամբձեռնարկություններ։
Չնայած այսօր, մեծ կորուստներից և ողբերգականպարտությունից հետո, ժողովրդի ոգին մեծապեսկոտրված է, կասկած չկա, որ թե՛ արցախցիները, թե՛ ամբողջ աշխարհի հայերը չեն համարում Արցախիհարցը փակված։ Ադրբեջանը չի կարողանա«մարսել» Ամարասի, Գանձասարի, Դադիվանքի և հայկական հոգևորության հարյուրավոր այլհուշարձանների ու հայկական սրբավայրերիզավթումը։ Կգա ժամանակը, կհասունանա պահը, և ժողովուրդը կվերադարձնի այն ամենը, ինչիրավացիորեն պատկանել է իրեն երեքհազարամյակ շարունակ։ Այս ուղղությամբ առաջինքայլը պետք է լինի պայքարը Ղարաբաղիանօրինական գերի վերցված և դատապարտվածռազմական և քաղաքական առաջնորդներիվերադարձի համար, ովքեր ԽՍՀՄ փլուզումից և Արցախի Հանրապետության անկախությանհաստատումից հետո գրեթե երեսուն տարվաընթացքում իրենց փոքրիկ հայրենիքը վերածել ենծաղկուն տարածաշրջանի։
Խորհրդային Միության և սոցիալիստական համակարգի փլուզումից հետո հետխորհրդայինտարածքում ի հայտ եկան երկու միտումներ՝ որոշնախկին խորհրդային հանրապետություններում, ինչպես նաև Արևելյան Եվրոպայիհետսոցիալիստական երկրներում կոմունիստական կուսակցությունների առաջնորդներն իրենք իրենցհռչակեցին ժողովրդավարներ և պահպանեցինիշխանությունը։
