Վերջին մի քանի ամիսներին ՄԱԿ-ն ահազանգում է աշխարհին սպառնացող պարենի՝ հիմնականում հացահատիկի դեֆիցիտի մասին։ Ավելին, այս պահին հացահատիկային կուլտուրաների մշակումն ու սպառումն աշխարհում և Հայաստանում լուրջ մարտահրավերների առաջ է կանգնած։

Ինչպես հայտնի է՝ հացահատիկի ցանքատարածություններով աշխարհում առաջատար երկրները հանդիսանում են՝ Հնդկաստանը–31,4 մլն հա, Ռուսաստանը–28,7 մլն հա, Չինաստանը–23,4 մլն հա, ԱՄՆ-ը–14,9 մլն հա, Ավստրալիան–13,0 մլն հա ցանքատարածություններով։ Վերջին տարիներին աշխարհում տեղի է ունեցել հացահատիկի ցանքատարածքների փոփոխություններ՝ ավելացում և կրճատում: Հացահատիկի ցանքատարածքներն ամենաշատն ավելացել են Ավստրալիայում (+2,8 մլն հա), Հնդկաստանում (+2,0 մլն հա) և Ռուսաստանում (+1,4 մլն հա), իսկ հացահատիկի ցանքատարածությունների ամենամեծ կրճատումը տեղի է ունեցել ԵՄ երկրներում (-1,5 մլն հա):

Հետևելով համաշխարհային վիճակագրությանը՝ պարզ է դառնում, որ հացահատիկի բարձր բերքի ստացման առումով, 2020-21թթ. տվյալներով, համաշխարհային առաջատար երկրներն են եղել՝ Գերմանիա՝ 7,53 տ/հա, Ֆրանսիա՝ 6,8 տ/հա, Եգիպտոս՝ 6,4 տ/հա, Չինաստան՝ 5,7 տ/հա։ 2020-21 թթ. հացահատիկի արտաքին առևտրի ընդհանուր ծավալը կազմել է 196,31 մլն տոննա։ Ինչպես հայտնի է՝ ներկայումս հացահատիկ արտահանող առաջատար հիմնական երկրներն են՝ Ռուսաստանը–39,5 մլն տ, ԵՄ-ն– 27,5 մլն, Կանադան–27,0 մլն տ, ԱՄՆ-ը–27,0 մլն տ, Ավստրալիա–19,5 մլն տ։ Համաշխարհային հացահատիկ արտադրողների վարկանիշում Ուկրաինան զբաղեցրել է 8-րդ տեղը՝ միջինը 25,5 մլն տ հավաքած բերքով:

Գաղտնիք բացահայտած չենք լինի, եթե ընդգծենք, որ Ռուսաստանն Ուկրաինայի հետ միասին տալիս են հացահատիկի համաշխարհային պահանջարկի 1/3-ը: Ըստ Վլադիմիր Պուտինի՝ այս տարի Ռուսաստանում սպասվում է հացահատիկի բարձր բերք, և հնարավոր է՝ Ռուսաստանը արտահանի 50 միլիոն տ հացահատիկ: Հայտնի է, որ Ուկրաինայի հացահատիկի մի մասը ռուս-ուկրաինական պատերազմի հետևանքով այրվել է, իսկ մյուս մասը կարող է արտահանվել իր նավահանգիստներից, սակայն ծովային ճանապարհն ականապատված է և շատ վտանգավոր։

Չի բացառվում, որ աշխարհում հացահատիկի արտադրության և արտահանման ներկայիս շարժը շուտով Ռուսաստանը դարձնի ԵՄ-ին հացահատիկի վաճառքի գին թելադրող երկիր՝ ինչպես գազի պարագայում։

Այս ընդհանուր համակարգում անհեռանկար ու բավականին բարդ է Հայաստանի վիճակը, մի երկիր, որտեղ տարվում է ակնհայտ սխալ ագրարային քաղաքականություն, ավելին՝ իշխանությունները չեն մտածում երկրի պարենային անվտանգության կարևորագույն հարցերի մասին։

Ինչպես հայտնի է՝ տարիներ շարունակ Հայաստանը հացահատիկ է ներկրել հիմնականում Ռուսաստանից, որոշ մասը նաև Ուկրաինայից, իսկ հացահատիկի պահանջարկի 25-30 %-ը՝ Արցախից: Մինչ 44-օրյա պատերազմն Արցախն ուներ 130.000 հա գյուղատնտեսական վարելահողեր, որի շուրջ 100,000 հա-ի վրա իրականացվում էին աշնանացան և գարնանացան: Ազգադավ պատերազմից հետո թշնամուն է հանձնվել 95.000 հա վարելահող, որից 70.000 հա-ի վրա իրականացվում էր ցանք:

Հավելենք նաև, որ վերը նշված 70.000 հա-ից շուրջ 50.000 հա-ն օգտագործվում էր հացահատիկի տակ։ Պաշտոնական տվյալներով՝ Արցախում միջինն արտադրվել է 150.000 տ հատիկաընդեղեն և հացահատիկ: 2019թ. Հայաստանում արտադրվել է 199.000 տ հացահատիկ, սակայն 2018թ. համեմատ՝ 2019թ. այդ ցուցանիշը կրճատվել է 41,2 տոկոսով: Ի դեպ՝ Հայաստանում տարեկան սպառվում է 500,000 տ հացահատիկ ( 25 տոկոս):

Այսօր արդեն վստահաբար կարող ենք փաստել, որ Հայաստանում հացահատիկի արտադրությունը դրված է բախտի քմահաճույքին, պետականորեն չի տարվում պարենային ապահովվածության լուրջ ռազմավարություն: Փոխարենը՝ լսում ենք փուչ, դատարկ պոպուլիստական խոսքեր, կոչեր։

Արմեն Հովասափյան